Filc to najstarszy materiał włókienniczy jaki zna człowiek.
Istnieje wiele legend związanych z początkami filcu, ale prawdziwe jego pochodzenie jest nieznane.
Podobno pojawienie się filcu możemy zawdzięczać Noemu, który podobno wyściełał swoją arkę runem owczym.
Wełna ugniatana przez ludzi i zwierzęta, zawilgocona od powodzi, po jakimś czasie stała się płaskim kawałkiem filcu.
Mongolska wersja mówi, że szczepy nomadów jako pierwszego siodła używały skór owczych, których wełna poprzez
pocieranie o nogę jeźdźca i bok konia filcowała się w czasie jazdy.
Jedna z historii mówi o tym, że św. Klemens, patron filcarzy, w czasie pielgrzymki obtarł sobie nogi, więc włożył
do sandała trochę wełny, aby obuwie, go nie obcierało. Po jakimś czasie pod wpływem potu i tarcia wełna
sfilcowała się.
Najstarsze znaleziska archeologiczne zaświadczają o użyciu filcu na terenie Turcji już w neolicie. Znalezione tam
malowidła ścienne z 6.500 – 6.300 r p.n.e. przedstawiają dwukolorowy filcowy dywan. Ślady filcowych materiałów
ok. 3.000 r p.n.e odnaleziono również z w Azji Mniejszej i Iranie.
Największa kolekcja filcowych wyrobów w dużych kawałkach i o bogatym wzornictwie pochodzi z 7 – 2 w. p.n.e
i została odnaleziona w kurchanach w Pazyryku, w Górnym Ałtaju, pod warstwą zamarzniętej ziemi. Wielokolorowe
filcowe dywany, siodło czy czapka pokazują jak wielkie umiejętności filcarskie posiadała ówczesna ludność i jak
rozwinięte było to rzemiosło. Aktualnie eksponaty te znajdują się w
Muzeum Ermitaż w Sankt
Petersburgu.
Obecność filcu w Chinach i jego używania na równi z materiałami tkanymi jest datowana na 4 – 3 w p.n.e.,
np. filcowe maty używane były jako materace do spania, produkowano filcowe okrycia, nakrycia głowy, buty.
Równie wcześnie technika filcowania pojawiła się w europejskiej części morza Śródziemnego. W „Iliadzie” Homera
można przeczytać, że Ulysses nosił hełm wyściełany wełną. W czasach rzymskich filcowe wyroby używane były również
na potrzeby militarne. Rzymscy wojownicy wyposażeni byli w filcowe napierśniki (chroniące od strzał), tuniki, buty,
skarpety. Scenka przedstawiająca wyrób filcu w czasach rzymskich zdobiła ściany domu w Pompejach.
Na terenie Polski najstarsze znaleziska pochodzą z Gdańska i datowane są na 1001 – 1020 r n.e. Pojedyncze
znaleziska filcowych materiałów odnotowano również na wyspie Wolin (II połowa IX w. – I połowa XI w. n.e.)
w Kamieniu Pomorskim (XI - XII w. n.e.), w Opolu (XI – XII w. n.e.), Międzyrzeczu (XIII - XIV w n.e.) , Pułtusku
(XIV - XV w n.e.). Filc rozpowszechnił się w Polsce, jak w całej Europie w okresie XIII – XVIII w.,
a najważniejszym wyrobem filcowym były nakrycia głowy oraz buty, skarpety, okrycia i koce. W chłodnym klimacie
te wyroby były dość powszechnie użytkowane przez ludność na wsi i w miastach. Cechowa produkcja wyrobów filcowych
istniała m.in. w Krakowie, Gdańsku, Poznaniu, Łomży, Nowym Sączy, Lwowie. W XVIII w. w Polsce filcowe kapelusze
stały się niezbędnym dodatkiem do rozpowszechniającego się męskiego ubioru zagranicznego, a także do uniformów
niektórych formacji wojskowych. Wtedy Warszawa stała się głównym ośrodkiem filcowych nakryć głowy (obok siedmiu
manufaktur istniały tu 43 polskie i żydowskie zakłady czapnicze).
Filcownictwo w Europie, od średniowiecza po czasy mechanizacji manufaktur rozwijało się dynamicznie. Popularność
filcu jednak zdecydowanie zmalała w XIX w., a swoje przetrwanie zawdzięcza między innymi ludowemu rękodzielnictwu.
Dzisiaj filc jest nadal używany w wielu częściach świata, szczególnie w miejscach o surowym klimacie. W Turcji
z filcu robione są między innymi dywany, kapelusze i charakterystyczne czapki tańczących derwiszy (sikke).
Pasterze tureccy używają filcowych okryć (kepenek) i kapeluszy, chroniąc się przed zimnem. W Południowej
i Centralnej Azji nomadyczne szczepy wykonują z filcu dywany, koce, nakrycia namiotów, torby, czapki, buty.
Nomadzi azjatyccy żyją w filcowych namiotach, zwanych jurtami.
W Skandynawii i Rosji nadal produkowane są w manufakturach filcowe buty (walonki), które powszechnie używane są
na wsi. Walonki doczekały się nawet swojego muzeum.
Z ręcznie zrobionego filcu współcześnie mogą powstawać wyjątkowe dywany, kapcie, torebki, ozdoby, czapki,
kapelusze, kamizelki, poduszki, szale, biżuteria i wiele innych przedmiotów użytkowych i artystycznych.
W dziale FILC DZISIAJ zamieszczam adresy twórców polskich i światowych tworzących filcowe artefakty.
Ostatnie dekady XX w. przynoszą ożywienie w obszarze tradycyjnego filcownictwa i zainteresowanie filcowymi
produktami i techniką filcowania w Europie i Stanach Zjednoczonych, gdzie filc znajduje również uznanie we
współczesnym wzornictwie, sztuce i działaniach hobbystycznych.
Jak wykonywany jest filc w tureckiej manufakturze można zobaczyć tutaj:
Jak wykonywany jest filc na jurtę w Mongolii można zobaczyć tutaj:
Jak wyglądają walonki w Muzeum w Myszkinie w Rosji można zobaczyć tutaj:
