Filc to wyrób włókienniczy otrzymywany przez spilśnianie włókien pochodzących z okrywy włosowej (sierści) owiec, lam, wielbłądów, kóz, królików i in. Rozróżnia się dwa rodzaje filców: filce bite, uzyskiwane przez bezpośrednie spilśnianie włókien oraz filce tkane (sukno), uzyskiwane przez spilśnianie powierzchni tkanin wełnianych.
Za: Filc - wikipedia

Filc bity wykonywany rękodzielniczo powstaje w wyniku kompresji luźno rozłożonych włókien, poprzez tarcie i ubijanie wełny z wodą i mydłem. Proces ten nazywany jest filcowaniem lub spilśnianiem.

Tajemnica filcu tkwi w specyficznej budowie włókna wełny, które wygląda jak cienki pęd złożony z drobniutkich łusek, dachówkowo zachodzących na siebie. Włókna wełny pod wpływem gorącej wody pęcznieją, a łuski odchylają się. Wełnę rozłożoną warstwami ręcznie mocno ubija się, roluje, uciska, walcuje.

W ten sposób włókna wełny, bez użycia jakiegokolwiek splotu tkackiego, dziewiarskiego, szycia, sklejania, a jedynie za pomocą tarcia i siły ludzkich rąk, zaciskają się tak mocno, że po pewnym czasie tworzą zwarty materiał. Zachowuje on swoją zwartość po wysuszeniu, ponieważ każde z włókien jest zaczepione i uwięzione przez sąsiednie.

Filc tkany (sukno) powstaje z rzadko utkanej tkaniny z czystej przędzy wełnianej (wątek i osnowa z takiej samej przędzy). Tkanina po zdjęciu z warsztatu tkackiego poddawana jest spilśnianiu (folowaniu) poprzez ubijanie jej w gorącej wodzie (dawniej za pomocą rąk i nóg, a później za pomocą urządzenia zwanego foluszem). W wyniku spilśniania tkanina kurczy się (ok. 30-50%), przez co uzyskuje większą gęstość (zwartość) i wytrzymałość.

Filcowaniu podlega właściwie każde włókno pochodzenia zwierzęcego. Najpopularniejsza jest wełna owcza, ale surowiec może też pochodzić od takich zwierząt jak: koza – mohair i kaszmir, królik – angora, lama – alpaka, wielbłąda - kamel. Nawet ludzkie włosy pod postacią dredów, to nic innego jak filc.

Do filcowania rękodzielniczego najczęściej używana jest wełna z owiec rasy merynos, najszlachetniejszej z ras, o miękkim i cienkim włóknie. Grubość włókien mierzona jest w mikronach. Sfilcowany materiał będzie delikatny, kiedy włókno będzie cienkie (ok. 16-18 μm) i długie na ok. 4–12 cm.

Obecnie w produkcji wełny przoduje Australia, Nowa Zelandia, ale także kraje Afryki Południowej, Ameryki Południowej i Chiny.

Przydatne określenia:
Filc http://pl.wikipedia.org/wiki/Filc
Wełna http://pl.wikipedia.org/wiki/Wełna
Wojłok http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojłok
Sukno http://pl.wikipedia.org/wiki/Sukno
Folusz http://pl.wikipedia.org/wiki/Folusz (maszyna)
Jurta http://pl.wikipedia.org/wiki/Jurta

Bibliografia:

Bogucka M., Gdańskie rzemiosło tekstylne od XVI do połowy XVII w, Wrocław, 1956
Borejszo M., Nazwy ubiorów w języku polskim do roku 1600, Poznań, 1990
Dąbrowska A., Wakacje z nauką i pracą. Z filcem za pan brat, Gazeta Wyborcza, Turystyka, 26.05.2008
Dąbrowski J., Grabowska A., Marek J.W., Wyroby filcowe, Warszawa 1954
Dolińska M., Folusznictwo, Kalendarz 2003 z informacjami o tradycyjnych zajęciach i zawodach mieszkańców Babiej Góry oraz o świętych patronujących tym zajęciom i zawodom, „Kalendarz Stowarzyszenia Gmin Babiogórskich”, Kraków, 2003.
Dziekoński T., Formy i technika wykonania męskich ludowych nakryć głowy, Lud, vol. 46, pp.259-314, 1960
Dżobernadze W., Maty z wojłoku. Górna Tuszetia – Gruzja. Ze zbiorów Państwowego Muzeum Gruzji oraz z kolekcji Woktora Dżobernadze, Muzeum Narodowe, Warszawa, 1968
Gawęcki M., Wieś środkowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław, 1983
Fionik D., Studziwodzki ośrodek walankarstwa. Bielski Hostineć nr 3, 2003.
Fionik D., W Poznaniu o studziwodzkich walankach. Bielski Hostineć nr 1, 2008.
Fionik D., Seminarium walankarskie w Studziwodach. Bielski Hostineć nr 2-3, 2008.
Fionik D., Studziwody żyli valankami. Przegląd Prawosławny nr 11, 2003.
Fionik D., Studziwody. Zarys dziejów miejscowości. Bielski Hostineć nr 13, 2001.
Godzińska M., Filc w kulturze ludów tureckich - na podstawie współczesnych badań terenowych w Turcji i Turkmenistanie, praca doktorska w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, 2002
Gumilov L., Dzieje dawnych Turków, Warszawa, 1972
Gumilov L., Śladami cywilizacji wielkiego stepu, Warszawa, 1973
Gutkowska-Rychlewska M., Historia ubiorów, Wrocław, 1968
Inoziemcov W.D, Wyrób obuwia filcowego (walonek), Warszawa, 1953
Jędrzejewski W., Wasiak F., Filce techniczne, Warszawa 1955
Jost H., Folusz i pędnia w Łopusznej, Przegląd techniczny, r. 78, nr 7, 1957
Jost H., O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala, Etnografia Polska, t. 6, s. 366, 1962
Jost H., Ludowe urządzenia energetyczne i mechaniczne o napędzie wodnym na Podhalu, Wrocław, 1978
Jost H., Katalog zabytków budownictwa Przemysłowego w Polsce, Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969
Kamińska J., Nahlik A., Włókiennictwo gdańskie w X-XIII w., Łódź, 1958
Kołaczkowski J., O fabrykach i rękodziełach w dawnej Polsce, Warszawa, 1881
(K): Wełniane walonki ze Studziwód. Serwis Podlasia nr 11, 2003.
Maik J., Wyroby włókiennicze na Pomorzu z okresu rzymskiego i ze średniowiecza, Wrocław, 1988
Matlakowski W., Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa, 1915
Moszyński K., Kultura ludowa Słowian, Vol. 1: Kultura materialna, Warszawa, 1967
Petrovič D., Pilśń jako element kultury średniowiecznych miast wybrzeża adriatyckiego, Etnografia Polska, Vol. 33, no 1, pp. 165-179, 1989
Przeszłość i teraźniejszość kultury nomadów Kaukazu, Wystawa w Muzeum Etnograficznym w Warszawie z Muzeum Etnograficznego Narodów ZSRR z Leningradu, Warszawa 1987
Raychman J. I S., Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane, 1937
Roszkowski A., Jak walonki, to tylko z wełny. Kurier Poranny 6.10.2003.
Róna-Tas A., Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa, 1965
Sobolew-Panasiuk N., Dorablała valankami. Bielski Hostineć nr 3, 2003.
Szafran-Ostaszewicz P., Studziwodski asiarodak valennia. Niva nr 45, 2003.
Turnau I., Hand Felting in Europe and Asia From the Middle Age to the 20th Century, Warszawa 1997
Turnau I., Filcownictwo europejskie w XIII – XVIII wieku, Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych, vol. 47, pp. 89-114, 1986
Czeraniuk D., Wena design, Filc, 1/2008, s. 17
Wena design, 2/2008
Wojna R., Wielki świat nomadów, Między Chinami a Europą, Warszawa, 1983

Filmografia:

Jackowiak A., Diabelska maszyna, Poznań, 2009
Jackowiak A., Białe, czarne i w kolorze, Poznań, 2009
Jackowiak A., Podstawowy kurs filcowania na mokro, Poznań, 2007 (DVD)
Wawrzeniuk M., Więcej niż buty, TVP Białystok, 2004
Kallwejt T., Hej bystra woda, WFO w Łodzi, 1959